Hai từ xuất hiện nhiều nhất khi nói về đầu tư là cổ phiếu và trái phiếu. Nhiều người dùng lẫn lộn, thậm chí mua trái phiếu doanh nghiệp mà nghĩ đó là "gửi tiết kiệm lãi cao". Bài viết trả lời câu hỏi "chứng khoán là gì, cổ phiếu là gì" và trái phiếu khác gì cổ phiếu, bằng các ví dụ gần với cách chủ doanh nghiệp nhỏ suy nghĩ về tiền.
Nội dung mang tính giáo dục, không phải lời khuyên đầu tư.
Công bố: bài viết có liên kết tiếp thị liên kết (affiliate); vnen.vn có thể nhận hoa hồng nếu bạn đăng ký qua liên kết, bạn không mất thêm chi phí.
👉 Mở tài khoản chứng khoán KIS online: xem tại đây →
Cổ phiếu là gì?
Cổ phiếu là chứng khoán xác nhận quyền và lợi ích hợp pháp của người sở hữu đối với một phần vốn cổ phần của công ty cổ phần. Nói đơn giản: mua cổ phiếu là trở thành đồng chủ sở hữu một phần nhỏ của doanh nghiệp.
Ví dụ dễ hình dung: một chuỗi cà phê có vốn chia thành rất nhiều cổ phần. Bạn mua một ít cổ phần, bạn sở hữu một phần rất nhỏ chuỗi cà phê đó. Khi chuỗi làm ăn tốt, lợi nhuận tăng, giá trị phần sở hữu của bạn có xu hướng tăng và bạn có thể nhận cổ tức. Khi chuỗi làm ăn kém, giá trị đó giảm.
Quyền của cổ đông phổ thông
- Nhận cổ tức khi công ty quyết định chia.
- Biểu quyết tại đại hội đồng cổ đông theo số cổ phần nắm giữ.
- Được ưu tiên mua cổ phần mới tương ứng tỷ lệ sở hữu, theo quy định.
- Nhận một phần tài sản còn lại khi công ty giải thể, sau khi đã trả các khoản nợ.
Lưu ý điểm cuối: cổ đông đứng sau chủ nợ. Khi doanh nghiệp phá sản, cổ đông thường nhận được rất ít hoặc không gì.
Trái phiếu là gì?
Trái phiếu là chứng khoán xác nhận quyền và lợi ích hợp pháp của người sở hữu đối với một phần nợ của tổ chức phát hành. Mua trái phiếu là cho vay tiền. Tổ chức phát hành có thể là Chính phủ, chính quyền địa phương, ngân hàng hoặc doanh nghiệp.
Trái phiếu thường có:
- Mệnh giá: số tiền gốc trên mỗi trái phiếu.
- Lãi suất (coupon): cố định hoặc thả nổi, trả định kỳ.
- Kỳ hạn: thời điểm hoàn trả gốc.
- Tài sản đảm bảo (nếu có) và các điều kiện mua lại trước hạn.
Ví dụ: chuỗi cà phê muốn mở thêm cửa hàng, thay vì bán thêm cổ phần, họ phát hành trái phiếu. Bạn mua, bạn nhận lãi theo kỳ và nhận lại gốc khi đáo hạn, bất kể chuỗi lãi nhiều hay ít, miễn là họ có khả năng trả nợ.
💡 Gợi ý: Tìm hiểu nền tảng giao dịch của KIS — truy cập KIS →
Bảng so sánh cổ phiếu và trái phiếu
| Tiêu chí | Cổ phiếu | Trái phiếu |
|---|---|---|
| Vai trò của bạn | Chủ sở hữu | Chủ nợ |
| Thu nhập | Cổ tức (không cố định), chênh lệch giá | Lãi theo điều kiện phát hành |
| Thời hạn | Không có kỳ hạn | Có kỳ hạn |
| Quyền biểu quyết | Có (cổ phiếu phổ thông) | Không |
| Thứ tự khi phá sản | Sau chủ nợ | Trước cổ đông |
| Mức biến động | Thường cao hơn | Thường thấp hơn, nhưng vẫn có rủi ro |
| Rủi ro chính | Doanh nghiệp kém, thị trường giảm | Tổ chức phát hành vỡ nợ, khó bán lại trước hạn |
Trái phiếu không phải là tiền gửi tiết kiệm
Đây là điểm quan trọng mà nhiều người từng trả giá. Tiền gửi tại ngân hàng có cơ chế bảo hiểm tiền gửi trong giới hạn luật định. Trái phiếu doanh nghiệp không có cơ chế này; khả năng nhận lại tiền phụ thuộc hoàn toàn vào năng lực trả nợ của doanh nghiệp phát hành và tài sản đảm bảo. Khi được mời mua trái phiếu tại quầy ngân hàng hoặc qua môi giới, hãy hỏi:
- Ai là tổ chức phát hành? Tình hình tài chính ra sao?
- Trái phiếu phát hành ra công chúng hay riêng lẻ? Bạn có thuộc diện nhà đầu tư được phép mua không?
- Tài sản đảm bảo là gì, ai định giá?
- Có cam kết mua lại không, ai cam kết, điều kiện thế nào?
- Nếu cần tiền trước hạn, bán lại ở đâu?
Trái phiếu Chính phủ thường được xem là rủi ro tín dụng thấp hơn nhiều so với trái phiếu doanh nghiệp, nhưng giá vẫn biến động theo lãi suất nếu bạn bán trước hạn.
💡 Gợi ý: Đăng ký tài khoản chứng khoán tại KIS — truy cập KIS →
Vì sao giá trái phiếu thay đổi khi lãi suất thay đổi?
Khi lãi suất thị trường tăng, trái phiếu cũ trả lãi thấp hơn trở nên kém hấp dẫn, giá của nó giảm. Ngược lại, khi lãi suất giảm, trái phiếu cũ có lãi cao hơn trở nên đắt hơn. Nếu bạn giữ đến đáo hạn và tổ chức phát hành trả đủ, biến động giá giữa chừng ít ảnh hưởng đến bạn.
Kết hợp cổ phiếu và trái phiếu thế nào?
Nhà đầu tư thường kết hợp hai loại tài sản để cân bằng tăng trưởng và ổn định:
- Người cần ổn định, sắp cần tiền: tỷ trọng trái phiếu chất lượng cao hoặc quỹ trái phiếu lớn hơn.
- Người trẻ, thời gian đầu tư dài: có thể chấp nhận tỷ trọng cổ phiếu cao hơn.
- Chủ SME: thu nhập từ doanh nghiệp vốn đã biến động, nên cân nhắc phần ổn định trong danh mục cá nhân.
Không có tỷ lệ chuẩn cho tất cả. Một cách dễ bắt đầu là dùng quỹ mở: quỹ cổ phiếu, quỹ trái phiếu, quỹ cân bằng, do công ty quản lý quỹ được cấp phép vận hành.
💡 Gợi ý: Xem biểu phí và tiện ích tài khoản KIS — truy cập KIS →
Checklist trước khi mua
- Biết mình đang là chủ sở hữu hay chủ nợ.
- Đã đọc thông tin về tổ chức phát hành.
- Hiểu kỳ hạn, cách nhận lãi hoặc cổ tức.
- Biết cách bán lại khi cần tiền.
- Không nhầm trái phiếu với tiền gửi.
- Số tiền đầu tư không ảnh hưởng vốn lưu động doanh nghiệp.
📌 Mở tài khoản chứng khoán KIS online
Nếu bạn đã sẵn sàng áp dụng các bước ở trên, bắt đầu với KIS →
Câu hỏi thường gặp
Cổ phiếu ưu đãi khác cổ phiếu phổ thông thế nào?
Cổ phiếu ưu đãi có thể ưu tiên về cổ tức hoặc hoàn vốn nhưng thường hạn chế quyền biểu quyết, tùy điều lệ và loại ưu đãi theo Luật Doanh nghiệp.
Mua trái phiếu ở đâu?
Qua công ty chứng khoán, ngân hàng hoặc đại lý phân phối được phép; trái phiếu niêm yết có thể giao dịch trên sàn. Kiểm tra thông tin công bố trên kênh chính thức.
Cổ phiếu có thể về 0 không?
Có thể, khi doanh nghiệp phá sản hoặc mất giá trị. Vì vậy cần đa dạng hóa và không dồn hết vào một mã.
Trái phiếu có an toàn hơn cổ phiếu?
Thường ít biến động hơn, nhưng không phải không rủi ro. Trái phiếu doanh nghiệp yếu có thể rủi ro hơn cổ phiếu của doanh nghiệp mạnh.
Mở tài khoản chứng khoán qua link
Xem điều kiện, ưu đãi hiện hành trên trang chính thức và đăng ký qua liên kết: Đăng ký tại đây
🚀 Bước tiếp theo: Tìm hiểu nền tảng giao dịch của KIS — đi đến KIS →
Nguồn tham khảo
- Luật Chứng khoán 2019; Luật Doanh nghiệp 2020 (vbpl.vn).
- Ủy ban Chứng khoán Nhà nước: khuyến cáo nhà đầu tư về trái phiếu doanh nghiệp (ssc.gov.vn).
- Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam (div.gov.vn).
- HNX: chuyên trang thông tin trái phiếu doanh nghiệp (cbonds.hnx.vn).
